Günümüzde oldukça fazla dinleyicisi olan Anadolu Rock bir zamanlar, Türkiye’ de Barış Manço, Cem Karaca, Erkin Koray, Moğollar, Selda Bağcan, Kurtalan Ekspres, 3 Hürel gibi efsane isimlerle günlük hayatın hatta siyasetin önemli bir parçası haline gelmiştir. Bu yazıda modernleşen Türk gençliğinin batı’ ya açılan müzik penceresi olan Anadolu rock’ un kendisinden, tarihinden ve Anadolu rock’ un kitleleri nasıl etkilediğinden bahsedeceğiz.
ANADOLU ROCK NEDİR?
Anadolu rock, 1960’ lı yılların sonunda Türkiye’ de ortaya çıkan bir müzik akımıdır. Anadolu rock, dünya da artan rock sevgisinin Türkiye’ ye taşınmasını amaç edinmiş ve batı rock müziği öğelerini Anadolu öğeleriyle birleştirmiştir. Batı rock’ unda kullanılan elektro gitar, bas gitar, bateri gibi enstrümanların yanına Anadolu rock’ unda bağlama, cura, zurna gibi yerel çalgılar eklenmiştir. Tarz olarak da Türk halk müziğinden etkilenerek Batı rock’ undan ayrı yeni bir tarz ortaya çıkmıştır. Tema olarak Anadolu rock, Anadolu’ nun toplumsal hikâyelerini, destanlarını, aşk, göç, isyan gibi temaların yanında günlük hayattaki acılardan, haksızlıklardan bahsedip siyasi eleştiri gibi temalar da işlemiştir. Anadolu rock’ un en çok tanınan temsilcileri Barış Manço, Cem Karaca, Erkin Koray, Moğollar, Edip Akbayram, 3 Hürel gibi isimler olmuştur.
BATIDAN ANADOLU’ YA YENİ BİR SENTEZ
Anadolu rock’ un ortaya çıkışı için 1960’ ların dünyasını incelemek gerekir. 1960’ lı yıllarda bütün dünya The Beatles, Rolling Stones, Jimi Hendrix gibi isimlerle çalkalanıyordu. Türkiye’ de şehirli gençler bu bütün dünyada patlayan bu müzik türünü dinliyordu. Bu yıllarda oldukça artmakta olan Türkiye’ de köylerden şehirlere olan göç, Anadolu rock’ un temalarını oluşturacak olan halk ezgilerini şehirlere taşıyordu. Anadolu rock’ tan önce Türkiye’ de çok fazla geniş kitleye hitap etmeyi başaramamış rock yerine daha çok halk müziği ve arabesk daha revaçtaydı. Anadolu Rock’ un ortaya çıkışı işte rock müziğini Türkiye’ deki kitlelere yayma amacıyla ortaya çıktı. Bu yeni Anadolu rock tarzını kitlelere yayabilmek için, Anadolu ezgilerinin rock’a uyarlanması fikri ortaya atıldı. Bu fikirle fitili atılan Anadolu rock sayesinde hem yerel dinleyicinin tanıdığı hem de batı rock’ una uygun bir tarz ortaya çıkarılabilecekti. İşte Anadolu rock bu şekilde ortaya çıktı. Anadolu rock’ un ortaya çıkmasıyla birlikte enstrümanlarda bir devrim gerçekleşti. Anadolu müziğinin en önemli çalgılarından birisi olan bağlama, elektro bağlamaya dönüştürüldü, davullar aksak ritimlere uyum sağladı, gitar soloları makamlarla çalınarak Anadolu rock adında yeni bir sentez ortaya çıkarıldı.
ANADOLU ROCK’ UN ALTIN ÇAĞI
Anadolu rock, 1970 ile 1979 yılları arasında altın çağını yaşadı. Bu tarihlerde Moğollar grubu 1971’ de “Anadolu Pop” terimini kullandı ve rock müziğini halk ezgileriyle sentezleme işini sistemli hale getirdi. Anadolu pop ismiyle başlayan ancak daha sonra Anadolu rock’ a dönecek olan Anadolu rock grubu Moğollar, Paris’ te Grand Prix du Disque ödülünü aldılar ve Anadolu rock uluslararası alanda ilgi çekmeye başladı. Anadolu rock’ un en önemli temsilcilerinden olan Cem Karaca “Resimdeki Gözyaşları”, “Tamirci Çırağı” gibi şarkılarla aşk, sınıf ayrımı gibi temaları Anadolu rock tarzıyla anlattı. Barış Manço, “Dağlar Dağlar” ile tüm Türk halkının diline yerleşti. Çeşitli deneysel albümler ortaya çıkararak Anadolu rock’ un repertuarını genişletti. Anadolu rock’ un bir diğer önemli ismi olan Erkin Koray da psyhdelic tonları, oryantal müziğini rock’a harmanlaması ve Türk halk müziği makamlarıyla süslenmiş gitar sololarıyla Anadolu rock’ un en özgün isimlerinden biri oldu.
Anadolu rock kısa bir süre içerisinde oldukça fazla dinleyiciye ulaştı. Türkiye halkında geniş bir iz bulan ve hızlıca yayılan Anadolu rock o zamanlar tek kanal olan TRT’ de sık sık seyirci karşısına çıkıyordu. 45’ lik plakların 1970’ lerde Türkiye’ de yaygınlaşmasıyla Anadolu rock şarkıları geniş kitlelere ulaştı. Anadolu rock o kadar tutuldu ve sevildi ki tüm Türkiye’ de yapılan Anadolu rock turneleriyle müzisyenler küçük şehirlerde bile az imkanlarla da olsa Anadolu rock çaldı. Anadolu rock müzisyenleri, işçi hakları, köylünün yaşamı, özgürlük ve adalet gibi temaları sık sık işledi ve bu sayede Anadolu rock, gençliğin politik atmosferde kendini çok sesli bir şekilde ifade etmesini sağladı. Siyasi arenada kendini gösteren Anadolu rock sanatçıları da halk tarafından kendi taraflarına çekilerek benimsendi. Örneğin sol görüşlüler Cem Karaca’ yı benimserken, sağ görüşlüler Barış Manço’ yu benimsediler.
1980 DARBESİ VE ZİRVEDEN DÜŞÜŞ
Anadolu rock Türkiye’ nin zorlu siyasi koşullara girmesi ve atmosferin sertleşmesiyle çalkantıya uğradı. 12 Eylül 1980 Darbesi tüm toplumsal yaşamı etkileyerek politik içerikli Anadolu rock’ u da içeren sanata karşı ciddi baskılar uyguladı. Eserlerinde toplumsal eleştiri, işçi hakları ve ironiyle karışık politik göndermeler içeren Anadolu rock sanatçıları da bu baskıdan nasibini alarak hedef kitle haline geldiler. Anadolu rock’ un en önemli temsilcilerinden ve solcu kesimin benimsediği Cem Karaca hakkında “vatana ihanet” suçlamasıyla dava açıldı. Cem Karaca vatandaşlıktan çıkarıldı ve Almanya’ ya gitmek zorunda kaldı. Anadolu rock’ un başka yıldızı Edip Akbayram’ ın şarkıları yasaklandı, konser izinleri iptal edildi. Barış Manço ve Erkin Koray politik açıdan daha ılımlı tavırlar sergiledikleri için onlara herhangi bir yasak gelmedi ancak onlar da tarzlarını daha popüler ve zararsız temalara kaydırdılar. Şarkı sözlerinin teker teker sıkıca denetlendiği bu dönemde; isyan, özgürlük ve emek gibi kelimeler Anadolu rock şarkılardan bile çıkarılabiliyordu. Bu şekilde yapılan düzenlemelerle protest halkın kendilerini ifade ettikleri Anadolu rock’ un protest damarı kesiliyordu ve popülaritesi azalıyordu.
1980’ li yılların ortalarına doğru Türkiye’ deki müzik piyasasında da değişim gerçekleşiyordu. 45’ lik plaklar yerine kaset teknolojisi giderek daha popüler hale geldi. Arabesk müzik, Orhan Gencebay, Ferdi Tayfur, Müslüm Gürses gibi isimlerle büyük kitlelere ulaştı. Ajda Pekkan, Sezen Aksu gibi isimlerle de pop müzik yükselişe geçti. Müzik Endüstrisinin bu değişiminde Anadolu rock ticari açıdan riskli görüldü. Bu Anadolu rock yapan bazı sanatçıların popa veya hafif müziğe kaymasına veya piyasan silinmesine yol açtı. Anadolu rock 1970’ lerde parlayıp gençliğin ve isyanın sembolüyken 1980’ li yıllarda modası geçmiş gibi görüldü. Politik ortam depolitize edilince Anadolu rock’ da kendini bu ortamda bulamadı ve Anadolu rock’ un devrimci görüntüsü 1980 darbesinden sonra itici bulunmaya başladı.
YENİDEN DOĞUŞ (1990’ lar – Günümüz)
Eskisi kadar dinlenmeyen Anadolu rock’ un yerine 1990’ larda alternatif rock ve yeraltı sahnesi oluşmaya başladı. Anadolu rock’ da kullanılan ezgiler azalarak batıya daha yakın tarzda metal ve rock grupları ortaya çıksa da bu gruplar bazen Anadolu rock ezgilerini eserlerine dahil ettiler. Pentagram, Duman, Baba Zula, Replikas gibi gruplar Anadolu ezgilerini deneysel, elektronik ve rock öğeleriyle birleştirmeye devam ettiler. Ancak Anadolu rock tarzı oldukça değişmişti. Eski Anadolu rock şarkıları genellikle barlarda cover’ lanmaya ve yeniden yorumlanmaya başlandı. 2000’ li yıllarda internetin de gelişimiyle eski plaklar dijital ortamlara aktarılarak halkın eski şarkılara daha kolay ulaşabilmesi sağlandı. Finders Keepers, Pharaway Sounds, Glitterbeat gibi yabancı plak şirketleri bazı Anadolu rock sanatçılarının eski albümlerini yeniden bastı. Anadolu rock tekrardan Avrupa dahil Türkiye’ de de tekrardan popülerliğini kazanmaya başladı. Avrupa da Anadolu rock şarkılarını içeren “Turkish Psychdelic” konseptli festivaller düzenlendi. Gaye Su Akyol gibi sanatçılar Anadolu rock tarzını modern sahneye uyarlayarak yurtdışında büyük ilgi gördü. Hatta Türk ve Hollandalı üyelerden oluşan Altın Gün grubu Anadolu rock şarkılarını cover’ layarak ve özgün şarkılar da üreterek grammy adaylığına kadar uzanan başarılar yakaladı. Günümüzde genç müzisyenler arasında modern Anadolu rock halen yeni sözler ve modern esintilerle üretilmeye devam edilse de. Türkiye’ de çok fazla alıcı bulamıyor. Buna rağmen eski Anadolu rock Youtube ve Spotify’ da geniş kitleler tarafından milyonlarca kez dinleniyor. 1960’ ların sonunda ortaya çıkan, 1970’ lerde altın çağını yaşayan 1980 darbesinden sonra büyük bir düşüşe uğrayan Anadolu rock günümüzde yeniden çok popüler. Ülkeden sürülen, siyasi baskılar yiyen ve dışlanan bazı Anadolu rock sanatçıları ise eski saygınlığını tekrar geri alarak gençlere ilham olmaya devam ediyor.